Görüşmeler ile ilgili Engelli Kişilerin Akıllarına Takılan Sorular

Bir iş görüşmesi yapanın bana engelliliğimin bulunup bulunmadığını sorması yasal mıdır?

Hayır. Anayasamız tıbbi durumlar, geçmiş hastanede tedaviler, engelliliklerin yapısı ve ciddiyeti ile iş başvurularındaki ve görüşmelerideki diğer ilgili konular hakkında soru sorulmasını yasaklamaktadır.

Ne yazık ki, bazı işverenler anayasamız altında yasaklanmış olan soruları sormakta ısrarcı davranmaktadır. Bu durum, nasıl tepki göstereceğini karar vermede başvuranı rahatsız bir konuma koymaktadır.

Görüşmeyi yapanın ne çeşit bir soruyu sormasına izni vardır?

Bir işveren, soruları engellilik açısından ifade etmediği sürece, işle ilgili fonksiyonları yerine getirip getiremeyeceğinizi sorabilmektedir. Örneğin, bir aracı kullanmak işin bir fonksiyonu ise, işveren sürücü ehliyetinizin olup olmadığını sorabilmektedir. Ancak, sürüşünüzü engelleyecek bir görsel engelliliğinizin olup olmadığını soramamaktadır.

Engelliliğim hakkında doğruyu söylemem gerekmekte midir?

Bir iş başvurusu veya görüşmesinde hiçbir zaman yalan söylememeniz tavsiye edilmektedir. İşveren, yalan söylediğinizin ortaya çıkması durumunda, sonradan sizi işten kovmak için yasal bir gerekçeyi eline geçirecektir. Bazı mahkemeler, kovmanın ayrıca hukuka aykırı ayrımcılık tarafından desteklendiğini gösteren kanıtların olmasına rağmen, bir iş başvurusu veya görüşmesinde yalan söylenmesinin bir işçiyi kovmak için yasal bir temel oluşturduğu kararına varmıştır.

Çalışma eksiklikleri engelliliğim ile ilgiliyse, görüşmeyi yapan kimse çalışma geçmişimdeki eksiklikleri sorabilir mi?

Çalışma geçmişindeki eksiklikler hakkında sorular, büyük ihtimalle bir başvuranın engelliliği hakkında bir bilgiye yol göstermektedir ve bu yüzden tartışmasız şekilde böyle sorular hukuka aykırıdır. Ancak, mahkemeler  konuyu açıklığa kavuşturana kadar, bu soru üzerine yasa belirsizdir.

Görüşmeyi yapan bir kimse engelliliğim hakkında hukuka aykırı sorular sorarsa, ne yapmalıyım?

Kolay bir yanıt yoktur. Bir iş görüşmesinde, size anayasa altında yasaklanmış bir soru sorulursa ve siz yanıtlarsanız, yasanın size gizli tutmaya izin verdiği bilgiyi açıklıyor olabilmektesiniz, en azından iş başvurusu süreci aşamasında.

Düşünmeniz gereken iki temel konu vardır: (a) işverenin hukuka aykırı iş başvurusu veya görüşmesi işlemini değiştirmesini mi istiyorsunuz veya (b) işi elde etmek mi istiyorsunuz? Her iki amacı aynı anda başarıyla elde etmek zor olabilmektedir.

Asıl hedefiniz işi kovalamaksa, zıtlaşmacı olmayan bir yöntemde soruyu yanıtlamayı reddedebilirsiniz. Örneğin, iş görüşmeleri esnasında bu çeşit soruları yasaklayan bir yasa okuduğunuzu belirtebilirsiniz. Bu, işverene bir engelliliğinizin bulunduğu izlenimini vermeden, soruyu yanıtlamaktan kaçınmanızı sağlamaktadır.

Asıl hedefiniz işverenin hukuka aykırı görüşmeyi değiştirmesini sağlamak ise,insan hakları kurumlarına bir şikâyet dilekçesi gönderebilir ve onlardan işverenle olan hukuka aykırı soru problemiyle ilgilenmelerini isteyebilirsiniz.

Yazılı bir iş başvurusunda hukuka aykırı bir soruyla karşılaşırsam, ne yapmalıyım?

Soruyu boş bırakabilir veya başvuru formunu evde doldurmak için yanına alıp alamayacağınızı sorabilirsiniz. Başvuruyu eve götürmenize izin verilirse,avukatlık kuruluşlarına veya yerel insan hakları kuruluşlarına gösterebilirsiniz ve onlardan işverenle olan hukuka aykırı soru problemiyle ilgilenmelerini isteyebilirsiniz.

Bunu yaparsanız, ayrıca başvuruyu gösterdiğiniz kuruluştan işverene kimliğinizi belirtmemesini talep edebilirsiniz. Bu, işi kovalamayı sürdürürken başvuruyu değiştirmenize imkân tanıyacaktır.

Hukuka aykırı görüşme sorularını yanıtlamayı reddedip sonradan pozisyonu elde edemezsem, ne yapmalıyım?

İşveren yasayı çiğnemiş demektir. Yerel insan hakları kuruluşlarına idari bir şikâyet dilekçesi göndermeyi göz önünde bulundurabilirsiniz.

Bir işe başvurursam ve işe alınmazsam, işverenin yasayı çiğnediğini ve engelliliğim yüzünden bana yönelik ayrımcılıkta bulunduğunu nasıl bilirim?

Bilmek için kesin olan bir yöntem yoktur. Bu özellikle, işverenin engelliliğiniz yüzünden işe alınmadığınızı direkt olarak belirtmediğinde veya sizi işe almamasının hiçbir gerekçesini göstermediğinde geçerlidir.

O halde, engelliliğim yüzünden işe alınmadığımı nasıl ispatlayabilirim?

(a) Engelli birisi olduğunuzu; iş için nitelikli olduğunuzu; iş için reddedildiğinizi; ya işin açık kaldığını ya da bir engelliliği olmayan bir kişiye verildiğini göstermeniz gerekmektedir.

(b) İşverenin, sizin iş için nitelikli olmadığınız veya işe alınan başka bir başvuran kadar nitelikli olmadığınız gibi, sizi işe almamasının nedeni olarak tarafsız veya ayrımcı olmayan bir neden sunması gerekmektedir.

(c) İşveren bu zorunluluğu karşılayamazsa, o zaman işveren tarafından verilen tarafsız nedenin işverenin sizi işe almamasının asıl nedeni olmadığını ve engelliliğinizin asıl neden olduğunu göstermeniz gerekmektedir. Bu konularda elde edebileceğiniz herhangi bir bilgi şikâyet dilekçesini vermeden önce durumunuza yardımcı olacaktır.

Bir işveren tarafından engellilik ayrımcılığına dayalı bir şikâyeti dosyalarsam, başarı şansım ne olur?

Bir iş başvurusunda veya görüşmesinde, bir işverenin hukuka aykırı bir soru sorduğunu ve hukuka aykırı soruya verdiğiniz yanıt nedeniyle işe alınmadığınızı kanıtlasanız bile, işverenin size işe almama kararına karşı gelen bir yönetimsel davayı zorunluluk olarak kazanacağınız anlamına gelmeyecektir.

İşe alınmamanız kararına karşı gelen yönetimsel bir şikâyeti veya davayı kazanmak için, makul bir destekli veya desteksiz işin gerekli fonksiyonlarını yerine getirebildiğinizi kanıtlamanız gerekmektedir. İşverenin size işe almama kararının, en azında kısmi olarak, engelliliğinize dayandığı kanıtını somutlaştırmanız gerekecektir.

Anayasa, işverenlerin işe alımlarda engelli kişilere öncelik vermesini gerektirmekte midir?

Hayır. Anayasa insanları engellilik bazındaki çalışma ayrımcılığına karşı korurken, bir işverenin engelli birisini işe almasını veya diğer kişilerin üstünde tutmasını gerektirmemektedir.

Bu yasalar, kişinin engelli olmasından dolayı, bir işverenin o kişiyi işe almayı veya terfi ettirmeyi reddetmesini veya başka aleyhte eylemde bulunmasını yasaklamaktadır.

Engelli birey iş için nitelikli olsa bile, bir işveren, daha fazla deneyimli engelliliği bulunmayan birisini engelli bireyin üstünde tutarak seçebilmektedir.

İki birey eşit şekilde nitelikliyse ve seçim bireyin engelliliği yüzünden yapılmamışsa, bir işveren, engelliliği bulunmayan bireyi engelli bireyin üstünde tutarak seçebilmektedir.